|
مهر يكي از خدايان مورد پرستش نياكان ايرانيان باستان و الهه مشترك ميان هنديان و ايرانيان بوده است. بعد از زرتشت آيين مهر پرستي در مقابل اعتقادات شرك آميز روميان و سپس در برابر مسيحيت كه تازه ظهور نموده بود قرار گرفت. آيين مهر ادعاي تأمين اخوت و برادري ميان مردم را داشت. مهر، خداي آفتاب، الهة روشنايي و حق شمرده مي شد. بر اساس اعتقادات اين آيين خداي مهر گاو مقدس را قرباني مي كند و از خون آن تمام موجودات زنده را مي آفريند. همچنين طبق معتقدات مهر پرستان، ميترا يا مهر در پايان جهان به صورت آتشي مقاومت ناپذير جهان را فرا خواهد گرفت و به طور قطعي تاريكي ها و بدي ها را نابود خواهد كرد و سپس مردگان را دوباره زنده خواهد نمود.
مهر يكي از خدايان مورد پرستش نياكان ايرانيان باستان و الهه مشترك ميان هنديان و ايرانيان بوده است. بعد از زرتشت آيين مهر پرستي در مقابل اعتقادات شرك آميز روميان و سپس در برابر مسيحيت كه تازه ظهور نموده بود قرار گرفت. آيين مهر ادعاي تأمين اخوت و برادري ميان مردم را داشت. مهر، خداي آفتاب، الهة روشنايي و حق شمرده مي شد. بر اساس اعتقادات اين آيين خداي مهر گاو مقدس را قرباني مي كند و از خون آن تمام موجودات زنده را مي آفريند. همچنين طبق معتقدات مهر پرستان، ميترا يا مهر در پايان جهان به صورت آتشي مقاومت ناپذير جهان را فرا خواهد گرفت و به طور قطعي تاريكي ها و بدي ها را نابود خواهد كرد و سپس مردگان را دوباره زنده خواهد نمود. مقارن استقرار آيين زرتشت در اواخر دورة هخامنشيان، مهر پرستي (Mithraism) در ايران رونق گرفت و از اين سرزمين به آسياي صغير گسترش يافت. پرستش مهر در ايران و هند، ريشه اي بسيار قديمي و سابقه اي طولاني دارد. در هند باستان ميترا به عنوان خداي پيمان و روشني ستايش مي شد و نام او غالباً همراه با ايزد ديگري به نام وارونا ذكر مي شود در كهن ترين اسناد مكتوب ايران باستان، اشارات متعددي مبني بر نيايش مهر وجود دارد. از جمله در كتيبه هاي شاهان هخامنشي، پشت دهم از اوستاي متأخر و ... .در اوستا، مهر، ايزد راستي، دليري، فروغ، روشنايي و عهد و پيمان است. بينايي، دليري و فريفته نشدن از صفات بارز و محنق مهر است. جايگاه مهر به پهناي كرة زمين است. در دوره ساسانيان نيز اين ايزد، اهميت و جايگاه خاصّي در اعتقادات ايرانيان داشت.از ويژگي هاي ايزد مهر، نظارت بر عهد و پيمان، پاييدن نظم و راستي، تاختن و شكست ديوان و فريبكاران، و داوري روان ها بعد از مرگ. امروزه واژة مهر داراي معاني مختلفي است از جمله: خورشيد، عهد و پيمان، دلبستگي و محبّت. همچنين هفتمين ماه سال شمسي مهر است. نيز شانزدهمين روز هر ماه در ايران باستان را مهر مي گفتند و از اين رو روز مهر از ماه مهر، را مهرگان مي نامند.اين آيين آداب و مراسم مخصوصي براي قرباني كردن گاو و نسل تهميد داشته و پيروان آن يك ديگر را اخوان يا برادران و رهبران خود را پدر و بزرگترين آنان را پدر پدران مي ناميده اند.مهر پرستان اعتقاد داشتند كه خداي مهر يك بار به صورت انساني در يك نماز ظهور كرد و شباناني كه در آن مكان به چرانيدن گوسفند مشغول بودند، به وي ايمان آوردند. آن گاه خداي مهر، گاونري را كشت و خون او را بر روي زمين افشاند. هر جا كه قطره اي از خون او افتاد، سر سبز و بارور شد. وي پس از چند سال به آسمان رفت و روان او پيوسته براي كمك به بندگان خود در زمين آماده است.در اعتقادات مزديسنايي مهر ايزد راستي، دليري و سلحشوري، فروغ و روشني، مراقب گاو و چهار پايان و چراگاه هاي فراخ، نگاهبان عهد و پيمان و مجازات كنندة دروغ گويان و پيمان شكنان است. در عهد باستان در مجامع عمومي به هنگام رسيدگي به دعاوي حقوقي و قضايي، مهر را به عنوان گواه بر حكم و داد و قانون فرا مي خواندند و به نامش سوگند مي خوردند. چنان چه بنيان و شالودة اسامليري حماسة ملّي ايران را در نفلر بگيريم، در تطّور اسطور، به حماسه، نقش داوري و دخالت مهر در پايان دادن به زمان فرمان روايي اهريمن و آغاز سلطة اهورمزد را به گونه تمثيلي در داستان به سر رسيدن زمان ضحّاك و به قدرت رسيدن فريدون مي بينيم. فريدون را كه تجسّم و تشخّص خير است در روز مهرگان بر ضحّاك كه تجسّم شرّ اهريمني است، چيره شده وي را از تخت سرنگون مي كند. يكي از ويژگي هاي مهم ميترا در آيين مهر پرستي غربي، ارتباط و پيوند او با خورشيد است. در اوستا، مهر و خورشيد، دو ايزد مستقل و متمايزند.در عهد باستان، پرستش مهر در مناطق شمال غربي ايران به ويژه در آسياي صغير رواج داشت. كثرت نام مهر داد، اهميت مهر را در اين مناطق آشكار مي سازد.آيين مهر آخرين مذهبي بود كه تا قرن چهارم ميلادي در برابر سبط و توسعة مسيحيت مقاومت و پايداري نمود و سپس جاي خود را در اين رقابت با مسيحيت، به آيين ماني داد.بر اساس كهن ترين متن هاي هندي، ميتره دو خويشكاري اصلي دارد .1 فرمان روايي روحاني، شامل: شاهي و شهرياري، بر پا داشتن نظم مادي و اخلاقي جهان، گرد آوردن مردم كه منتج به اطاعت پنج قبيله مردمان از وي مي گردد، حفظ خدايان، حفظ قانون .2 بركت بخشي، شامل: باران آوري و خداوندي بر رودها، حفظ كشاورزان. وي افزون بر اين دو خويشكاري اصلي، وظيفة حفظ صلح و آشتي را نيز بر عهده دارد كه جمعي ميان دو خويشكاري است.كسي كه به دين مهر پرستي روي مي آورد، لازم بود از هفت مرحله بگذرد و در هر مرحله به وي نامي مي دادند: كلاغ، عروس، سرباز، شير، پارسي، پيك خورشيد، پدر. سپس مراسم نان و عسل كه ياد آور مراسم نان و شراب مسيحيت است، انجام مي شد و سرانجام، وي را با خون گاو تعميم مي دادند. از آن جا كه به عقيدة مهر پرستان، خداي مهر در آغاز در غاري ظاهر نشد، آنان معابد خود را در غارها مي ساختند و درون آن به پرستش مهر مي پرداختند. پرستش گاه هاي مهري را معمولاً مهرابه مي خوانند. ظاهراً غار نشانه و رمزي از جهان خاكي است و سقف هلالي شكل غاز نشانه گنبد آسمان است. داخل اغلب مهرابه ها به صورت راهروي باريكي است كه در دو طرف آن سكوهايي براي نشستن مهر پرستان قرار دارد و بر ديوارِ مقابل، نقوش تمثيلي اين آيينف مصوّر شده است. از ميان نقش هاي مهري، تصويري كه اغلب پرستش گاه ها وجود دارد و اساسي ترين موضوع اين آيين است، نقش گاو كشي مهر است. اغلب محققان، قرباني گاو را كه موجب رويش گياهان و حيات موجودات ديگر مي شود، مبيّن امر خلقت دانسته اند.بزرگ ترين معضل تحقيق دربارة آيين مهري، عدم وجود منبع و مأخذي است كه حاوي اطلاعاتي مستقيم دربارة اصول و مباني اعتقاداتي مهر پرستان باشد.علاوه بر تصوير قرباني كه يكي از وجوه مشخص آيين نيايش مهر و تعاليم سري اوست، در نگاره هاي ميترايي اغلب تصاوير مربوط به زايش ميترا از دل سنگ ديده مي شود.كيش مهر از زمرة آيين هاي ثنوي به شمار مي رود. ثنويت در اين دين، تنها يك تصوّر متافيزيكي نبود، بلكه اساس يك سيستم اخلاقي بارز و تلّقي خاص از زندگي را تشكيل مي داد. اميد به تفوريالقي دنيوي و فلاح اخروي، انگيزه پرهيزكاري و پاكدامني، سخت كوشي و رشادت، قاطعيت و رعايت جدّي مقررات و علم پژوهي پيروان اين مسلك است. تفاوت عمدة اين گونه تعاليم با آموزه هاي اغلب آيين هاي ديگر عرفاني در آن است كه مرد مؤمن پيرو ميترا، به جاي اعتكاف و گوشه گيري و ترك علايق مادي و رها كردن امور دنيوي- به منظور تزكية نفس- مرد عمل و رشادت و دانش اندوزي است.گرويدن به آيين مهر به مثابه خدمت نظامي بوده و مهر پرستان زندگي در جهان خاكي را نبردي در راه خداي پيروز مي دانستند.هم چنان كه نظام و نظامي و نظامي گري ار امور مردانه است، آيين مهري نيز ظاهراً مردانه بود و نشاني از تشرّف زنان به اين دين و دخالت و شركت آنان در مراسم و آيين هاي مذهبي به چشم نمي خورد. منابع 1. ورمازرن، مارتن، آيين ميترا، ترجمة بزرگ نادر زاد، تهران: نشر چشمه، 1372 2. ناس، جان بي، تاريخ جامع اديان، ترجمة علي اصغر حكمت، تهران: انتشارات و آموزشي انقلاب اسلامي 3. توفيقي، حسين، آشنايي با اديان بزرگ، تهران: سمت، 1379 4. ترابي، علي اكبر، نظري در تاريخ اديان، تهران: انتشارات فروزش، 1382 5. هينلز، جان راسل، شناخت اساطير ايران، ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلي، تهران: نشر چشمه، 1373 6. باقري، مهري، دين هاي ايران باستان، تهران: نشر قطره، 1385 7. بهار، مهرداد، اديان آسيايي، تهران: نشر چشمه، 1375 8. يامدي، گلناز، فرهنگ اصطلاحات اديان جهان، تهران: مدحت، 1383 9. ويدن گرن، گئو، دين هاي ايران، ترجمة منوچهر فرهنگ، تهران: انتشارات آگاهان ايده، 1377 توجه: اين مقاله، گزارشي اجمالي از مقالة بنده دربارة كيش مهر ايران باستان است كه به زودي به صورت مفصّل ارائه مي شود.
 نقل قول این متن | تعداد مشاهده :2136 | چاپ
|
