پیشرفت کشور در گرو غایت­مداری حوزه و دانشگاه

مبانی نظری همگرایی دو نهاد حوزه و دانشگاه

روزنامه جام جم: پنجشنبه 26 آذرماه 1388 / سید جواد میرخلیلی

اشاره: هر ساله 27 آذرماه، یادروز شهادت آیت الله دکتر مفتح، منادی وحدت حوزه و دانشگاه، تداعی­کننده وحدت این دو قطب مهم است که می­بایست به اتحاد و همگرایی این دو بسان یک بحث راهبردی برای نظام پرداخته شود. این نوشتار در برگیرنده مبانی نظری و البته بررسی جوانب مختلف این موضوع مهم است که در آستانه دهه چهارم انقلاب اسلامی، پرداختن بدان ضروری می­نماید. بدین منظور و برای درک بهتر از این موضوع، در آغاز به اهمیت و تبیین مسئله و آن­گاه در ادامه نوشتار به آسیب­شناسی وضعیت موجود، تلقی­های مختلف از وحدت حوزه و دانشگاه، راهکارهای رسیدن به آن، و سرانجام، چالش­ها و آسیب­های نیل به وحدت این دو نهاد مهم خواهیم پرداخت.

اهمیت موضوع وحدت حوزه و دانشگاه؛ بی­شک، امروزه یکی از مهم­ترین مباحث و حیاتی­ترین آنها که علی­رغم تأکیدات مکرر رهبر فقید انقلاب و همچنین مقام معظم رهبری، کمتر بدان پرداخته شده و صرفاً یک روز در سال؛ آن­هم به مناسبت شهادت آیت الله دکتر مفتح بدان توجه می­شود، بحث وحدت حوزه و دانشگاه است. در حالی­که با توجه به این­که انقلاب اسلامی در صدد بنا کردن یک حکومت اسلامی در سطح جهان است، دانشگاه و حوزه­های علمیه، از جمله مهم­ترین بخش­ها در پشتیبانی تئوریک و تولید مبانی نظری برای تشکیل این حکومت هستند؛ به گونه­ای که. اگر این دو نهاد، آن­گونه که مد نظر بزرگان نظام از قبیل حضرت امام و رهبر فرزانه انقلاب بوده، به یکدیگر نزدیک می­شدند، زمینه­های نیل به موفقیت­های قابل توجهی در کشور نیز بیش از پیش فراهم می­شد؛ چنان­که حضرت امام خمینی(ره)- که یکی از آرمان­های اصلی­اش، وحدت حوزه و دانشگاه بود- یکی از دغدغه­های جدی خود را همین مسئله عنوان کرده و می­فرماید: "از دانشگاه هست كه اشخاص متفكر متعهد بيرون مى‏آيد. اگر دانشگاه، دانشگاه باشد، تعهد هم باشد، يك كشورى را اينها مى‏توانند به سعادت برسانند، و اگر حوزه‏هاى علميه مهذب باشند و متعهد باشند، يك كشور را مى‏توانند نجات بدهند." همچنین مقام معظم رهبری نیز وحدت این دو مرکز علمی و فرهنگی کشور را گمشده­ای دانسته و می­فرمایند: "وحدت حوزه و دانشگاه، گمشده­ای است که باید آن را بیابیم تا مجموعه نظام آموزشی و علمی ـ فرهنگی کشور به عنوان پیکر واحد در راستای مصالح عالیه اسلامی قرار گیرد." به هر حال، وقتی سخن از وحدت این دو به میان می­آید، مراد، ادغام و درهم­آمیختگی این دو از حیث­های گوناگون و ابعاد مختلف نیست، بلکه منظور، نزدیکی و وحدت­شان است؛ نه آن­گونه که عده­ای تصور کرده­اند که وقتی سخن از وحدت این دو می­رود، می­بایست این دو در هم ادغام شوند؛ چرا که هیچ­

کس، مرادش این نیست؛ زیرا این دو اساساً از حیث ماهوی، دو چیز متفاوت از یکدیگر هستند.

آسیب­شناسی وحدت حوزه و دانشگاه؛ در آسیب­شناسی یک موضوع، همواره می­بایست در پی شناسایی بهتر مشکلات و سپس درمان آن بر آمد؛ چنان که شیوه تولید نظریه­های گوناگون هم به همین نحو است. در بحث وحدت حوزه و دانشگاه نیز وضع بدین منوال است؛ چرا که اگر بخواهیم وضعیت رابطه این دو را پیش از انقلاب مورد بررسی قرار دهیم، مشاهده می­کنیم که اساساً، عده ای عنوان کرده­اند که دانشگاه به وجود آمد تا بدیلی باشد برای حوزه و در تنگنا قرار دادن آن و به حاشیه راندن این نهاد دینی، اما بر خلاف این نظر، عده ای نیز همچون آیت الله جوادی آملی بر این باورند که این دو یکی هستند؛ زیرا عالمانی همچون فاضل تونی، علامه شعرانی و سایرین از علمای حوزه نیز در تأسیس دانشگاه تأثیر وافری داشتند و بعدها نیز علمایی چون آیت الله شهید مطهری و آیت الله شهید مفتح، این رابطه را تقویت کردند. بنابراین به تعبیر ایشان، حوزه و دانشگاه هرگز از هم دور نبودند. اما مسئله­ای که در این میان، نگران­کننده به نظر می­رسد این است که آیا این دو پس از گذشت سه دهه از انقلاب، آن­چنان­که مورد انتظار بزرگان این دو نهاد بوده به هم نزدیک شده­اند و یا خیر؟ در پاسخ به این سؤال، نظرات گوناگونی از سوی هر دو طیف حوزوی و دانشگاهی ارائه شده است که برای آسیب­شناسی وضع موجود، رابطه این دو در خور توجه و تأمل به نظر می­رسد. چنان­که گروهی با اذعان به تغییر وضعیت ارتباط این دو نسبت به اوایل انقلاب و این که اکنون بیش از 2500 روحانی با تحصیلات بالای حوزوی، عضو هیئت علمی دانشگاه­ها و مراکز آموزش عالی هستند، بر آنند که این از مصادیق اتمّ اتحاد و همگرایی این دو است، اما برخی با پافشاری بر این نکته که وحدت حوزه و دانشگاه، به صورت بالفعل وجود ندارد و تحقق خارجی نیافته است، در تبیین ادعای خود، کم­توجهی اساتید دانشگاه به موضوع علم دینی، دانشگاه­زدگی و اقبال به قالب­های مرسوم علوم انسانی و علوم اجتماعی از سوی محققان حوزوی که وارد فضای فکری و فرهنگی دانشگاه می­شوند و اقبال اندک و کم­توجهی به درس معارف اسلامی در دانشگاه ها را که می­بایست از توفیقات اسلامی­کردن دانشگاه­ها باشد، عنوان کرده و در آسیب­شناسی وضع موجود، توجه به این موارد را ضروری می­پندارند.

تلقی­های گوناگون از وحدت حوزه و دانشگاه؛ در این رابطه، تلقی­های گوناگونی وجود دارد؛ به گونه­ای که به زعم برخی از اساتید حوزه، در تعاريف اکثري از «وحدت حوزه و دانشگاه»، وحدت اين دو نهاد معرفتي در تمامي شئون (اعم از اهداف، مسائل، روش­ها، نظام آموزشي- پژوهشي و...) مورد توجه قرار مي­گيرد. در اين ديدگاه چنين عنوان مي­شود از آن­جا که حوزه و دانشگاه، وظايف و کارکردهاي بسيار مشترکي دارند، اختلاف آنها با هم تنها زماني از بين خواهد رفت که اين دو به نحوي از انحا به وحدت کامل برسند. به زعم این عده، در اين میان، گروهي با الگو قراردادن حوزه­هاي علميه شيعه در تاريخ گذشته، که در آن حوزه و حوزويان عهده­دار علوم مختلف ديني و غيرديني بوده­اند، وحدت حوزه و دانشگاه را از طريق هضم دانشگاه در قالب آموزشي و پژوهشي حوزه دنبال مي­کنند.

تلقي قابل طرح ديگر در اين زمينه، آن است که قالب سنتي آموزش و پژوهش در حوزه­هاي علميه، امروزه، به هيچ وجه کارآمد نيست و بر همين اساس، حوزه­هاي علميه بايد از لحاظ ساختاري و روش آموزش و پژوهش و... به قالب دانشگاه­ها در آيد تا بتواند با شرايط جهاني، سازگاري پيدا کند و از عهده حل مسائل کنوني بر آيد. تلقي معتدل­تري که در اين زمينه وجود دارد، آن است که اين دو نهاد معرفتي مي­توانند در قالب جديدي به وحدت برسند. به بيان ديگر در اين ديدگاه سعي بر اين است تا با حذف بخش­هاي ضعيف ساختاري حوزه و دانشگاه و تقويت بخش­هاي کارآمد اين دو نهاد در يک ساختار نوتأسيس، به وحدت حوزه و دانشگاه جامه عمل پوشانده شود.
بنابراين به نظر مي­رسد در شرايط کنوني، ما نيازمند ارائه تلقي جديد، شفاف­تر و کارآمدتري از «وحدت حوزه و دانشگاه» هستيم که از يک طرف، امکان تحقق خارجي آن وجود داشته باشد و از طرف ديگر بتواند به نيازهاي جامعه اسلامي در تمامي ابعاد فرهنگي، اجتماعي، سياسي، اقتصادي، ديني و علمي و... در عرصه ملي، منطقه اي و جهاني پاسخ مناسب بدهد.

چالش­ها و عوامل اختلافی؛ علاوه بر اختلاف معرفتی دو نهاد حوزه و دانشگاه در ارکانی چون پیش­فرض­ها، روش­ها، روحیه معرفتی و مقاصد معرفتی می­توان گفت از دیگر موضوعات اساسی و چالش­برانگیز و مؤثر در ایجاد اختلاف بین این دو، علاوه بر عامل بیرونی، عامل درونی می­باشد؛ چنان­که می­توان به مواردی اشاره کرد که ذیل عوامل بیرونی و چالش­های اصلی در وحدت میان این دو قرار می­گیرند که عبارتند از: موضوع علم و دین؛ به گونه­ای که دانشگاه، خود را متولی علم بداند و حوزه، خود را متولی دین. همچنین انگ به یکدیگر مبنی بر تحجر و سنتی بودن یکی و بی­دینی و روشنفکرمآبی دیگری که به طرد همدیگر منجر می­شود. نیز رویکرد علمی متفاوت این دو نهاد در مورد مسائل و موضوعات مشترک. اما در بحث از عوامل بیرونی و مانع این وحدت و یا ضربه­زننده به این همگرایی و اتحاد می­توان به دشمنان بیرونی و عوامل خارجی اشاره کرد؛ چنان­که امام راحل(ره) در این­باره می­فرمایند: "حالا كه مى‏بينيد يك تحولى پيدا شده است، دانشگاهى متمايل شده است به روحانى، روحانى متمايل شده است ‏به دانشگاهى، با هم هستند و مى‏خواهند با هم كشور خودشان را به پيش ببرند، حالا شياطين بيشتر در فكر هستند كه روحانى را از يك طرف بكوبند و دانشگاهى را از يك طرف، و فساد كنند بين اين دو تا، به آنها بگويند كه اينها چطورند، به اينها بگويند آنها چطورند. چشم­هايتان را بايد خيلى باز كنيد، در اين زمان چشم و گوش­ها بايد خيلى باز باشد كه يك وقت مى‏بينيد از داخل خود دانشگاه و از داخل خود فيضيه شما را به فساد مى‏كشانند، شما را به تفرقه مى‏كشانند. اينها نمى‏توانند ببينند، اينهايى كه نمى‏خواهند اين كشور يك كشور صحيح و سالم باشد و ارباب­هاى آنها كه از اول هم نمى‏خواستند، نمى‏توانند ببينند كه شما با هم مجتمع شده‏ايد و مى‏خواهيد با هم كار كنيد. آنها عواقب اين امر را براى خودشان مى‏دانند كه اگر حقيقتاً دانشگاهى و حوزه‏هاى علمى و همه دانشگاه­ها در هر جا كه هستند اينها با هم بشوند و با هم نقشه داشته باشند براى پيروز كردن انقلاب، اين براى آنها عواقبى دارد." همچنین در جای دیگری راجع به این موضوع می فرمایند: "عزيزان دانشگاهي من و عزيزان فيضيه من، آگاه باشيد که دشمن­ها در صددند بين شماها تفرقه بيندازند و توجه داشته باشيد که اگر دانشگاه و فيضيه اصلاح بشود، کشور شما استقلال خودش را بيمه مي­کند."

مبانی و راهکارهای نیل به وحدت حوزه و دانشگاه؛ برای نیل به وحدت می­بایست مبانی را که برگرفته از منابع است، در نظر گرفت. از این رو می­توان با در نظرداشت مبانی همچون: اشتراک نظر در مبانی نظام اسلامی، وحدت در هدف و غایت­مداری این دو، باور به تأثیر متقابل، به راهکارها و توفیقات این دو اشاره کرد. در بحث راهکار وحدت می­توان به وحدت رسیدن در چهار رکن پیش فرض­ها، روش­ها، روحیه معرفتی و مقاصد معرفتی این دو اشاره کرد. همچنین تأسیس و تدوین یک دستگاه معرفتی مشترک و مورد توافق طرفین. حضرت امام خمینی(ره) نیز در تبیین یکی از راهکارهای وحدت حوزه و دانشگاه می فرمایند: "توصيه اين جانب آن است که نسل حاضر و آينده غفلت نکنند و دانشگاهيان و جوانان برومند عزيز، هر چه بيشتر با روحانيان و طلاب علوم ديني پيوند دوستي و تفاهم را محکم‏تر و استوارتر سازند و از نقشه‏ها و توطئه‏هاي دشمن غدّار غافل نباشند و به مجرد آن­که فرد يا افرادي را ديدند که با گفتار و رفتار خود در صدد است بذر نفاق بين آنان افکند، او را ارشاد و نصيحت نمايند و اگر تأثير نکرد، از او رو گردان شوند و او را به انزوا کشانند و نگذارند توطئه، ريشه بدواند." چنان­که در جای دیگری می­فرمایند: "طلاب علوم ديني و دانشجويان با هم روابط دوستانه و فعالانه داشته باشند." با این پیش­فرض می­توان به توفیقات وحدت میان این دو در سالیان اخیر اشاره کرد؛ چنان­که قریب به اتفاق اساتید حوزه و دانشگاه بر برخی همگرایی­ها و مصادیق تحقق یافته این وحدت اتفاق نظر دارند که برای نمونه به برخی از مهم­ترین آنها اشاره می­کنیم: نزدیک شدن فکر دانشگاهیان و حوزویان، کاهش یافتن فاصله به لحاظ شیوه­های آموزشی و پژوهشی بین این دو نهاد علمی، تشکیل جلسات مشترک بحث و مناظره، تبادل استاد و دانشگاه، تدریس اساتید حوزه در دانشگاه، شکل­گیری گروه­های جدید آموزشی و پژوهشی در دو نهاد حوزه و دانشگاه، ايجاد اطاق فکر مشترک، ارائه دروس معارف و متون اسلامی در دانشگاه­ها، شکل­گیری و پیدایش رشته­های علمی جدید که با نگاه تطبیقی و جامع به دیدگاه­های مطرح شده در حوزه و دانشگاه سعی در تحلیل مسائل مختلف علمی و ارائه راهکارهای مناسب در عرصه اجرایی دارند، حضور و تدریس اساتید دانشگاه در مراکز آموزش عالی حوزه، گسترش رشته های علوم اجتماعی و انسانی دانشگاهی در کنار دروس حوزوی و طرح وسیع مباحث علوم انسانی و اجتماعی در حوزه­های علمیه، گسترش نگاه ارزشی و تطبیقی در قلمرو طرح مباحث علمی در دانشگاه­ها، تبادل مشترک به منظور تولید اندیشه و نشر مجلات و کتاب­های علمی، تعامل و همراهی اساتید و نخبگان حوزه و دانشگاه در راه تثبیت انقلاب اسلامی و کسب توفیقات متعدد در عرصه­های مختلف حکومتی، مشارکت حوزه و دانشگاه در تولید علم، برگزاری همایش­ها و میزگردهای علمی و تبادل نظر حوزویان و دانشگاهیان در زمینه وحدت حوزه و دانشگاه، آشنايي با نوآوري و پيشرفت­هاي يکديکر، تدوین و تألیف مقالات و کتب، تصویب قوانین، آئین­نامه­ها و بخش­نامه­ها، گنجاندن دروس معارف، اخلاق و متون اسلامی در دانشگاه­ها و بالعکس، ايجاد کرسي­هاي آزادانديشي و نظريه­پردازي مشترک حوزه و دانشگاه، پی­ریزی مراکز و مؤسسات آموزشی و پژوهشی؛ نظیر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه­ها، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، مؤسسه در راه حق، دانشگاه امام صادق(ع)، دانشگاه مفید، مدرسه عالی شهید مطهری(ره)، دانشگاه ادیان و مذاهب، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) و سایر مراکزی از این قبیل.

نتیجه­گیری؛ چنان­که در تحلیل و بررسی مبانی نظری وحدت حوزه و دانشگاه بدان اشاره کردیم، اگر این وحدت و همگرایی میان این دو نهاد حاصل شود، شاهد رشد و تعالی کشور و رسیدن به آرمان­های امام راحل(ره) خواهیم بود و این میسّر نمی­شود جز با غایت­مداری این دو نهاد؛ به گونه­ای که اگر غایت همه علوم؛ از قبیل علوم حوزوی و دانشگاهی را رستگاری انسان تلقی کنیم و غایت­مداری این دور را ملحوظ داریم، اختلافات به حداقل رسیده و شاهد تحقق هدف اصلی خلفت انسان، یعنی تعلیم و تربیت صحیح و در نهایت، رستگاری وی خواهیم بود.

اولين نظر را شما بدهيد

اظهار نظر کنید

لطفا موضوع نظر را مرتبط با موضوع متن انتخاب کنید. درگیریهای لفظی شخصی حذف خواهد شد. لطفا از قسمت نظرات جهت تبلیغ سایت یا بلاگ خود استفاده نکنید . اینگونه نظرها حذف خواهد شد. فقط کافیست که مرورگر خود را Refresh کنید تا کد امنیتی جدید ظاهر شود قبل از اینکه بر روی کلید 'ارسال' کلیک کنید به خاطر داشته باشید که این کار فقط وقتی نیاز میشود که شما کد امنیتی را اشتباه وارد کرده باشید.
نام :*
پست الکترونیکی :
آدرس سایت یا بلاگ :
موضوع :
BBCode:
متن نظر :*
کد رمز :*
	اگر نظر جدیدی وارد شد به پست الکترونیکی من فرستاده شود.