|
حکمت متعالیه، انسان متعالی پرورش می دهد
بنیادهای فلسفه سیاسی متعالیه از دیدگاه آیت الله جوادی آملی
روزنامه جام جم: پنجشنبه 24 دی 1388 / سید جواد میرخلیلی
اشاره: مکتب حکمت متعالیه که به دست صدرالمتألهین، نظام و قوام یافته است، از جمله مکاتب پرطرفدار فلسفه اسلامی به شمار می رود که در کنار دو مکتب دیگر فلسفه اسلامی؛ چون مشاء و اشراق، تداومبخش حیات فلسفی در جهان اسلام و ایران است. از آن جا که بازشناسی، بازخوانی و بازسازی این مکتب و مبانی آن، حائز اهمیت است، در این نوشتار به بنیاد حکمت سیاسی متعالیه از دیدگاه آیت الله جوادی آملی، حکیم متأله حکمت متعالیه معاصر خواهیم پرداخت.
توأمانی جهان بینی با حکمت متعالیه؛ از دیدگاه آیت الله جوادی آملی، هر حکمتی، مسئله اخلاق، تدبیر منزل و سیاست کشور را به مثابه حکمت عملی، همراه خود دارد؛ چرا که از دیدگاه ایشان، جهان بینی بدون جهان سازی، انسان سازی و جامعه سازی، صرفاً سلسله ای از مفاهیم مجرد و خشک است. به باور ایشان، جهان بینی برای آن است که انسان از این مثلث(یعنی جهان، انسان و ربط انسان و جهان) باخبر شود، اینها را بسازد و خود مطابق با این ساختار حرکت کند؛ بنابراین می توان این گونه نتیجه گرفت که از نظرگاه ایشان، قهراً هر جهان بینی یا هر حکمت، برای خود یک حکمت عملی خاص(یعنی اخلاق خاص، تدبیر خاص و سیاست خاص) خواهد داشت.
مبانی علم، پاسخ گوی مسائل آن علم؛ آیت الله جوادی، قائل به این است که امکان دارد مسائل فراوانی در سیاست، اخلاق و یا تدبیر منزل پیش آید؛ بنابراین، باید این مسائل را بر مبانی اصلی آنها عرضه و بر آن اساس استنباط کرد. ایشان معتقدند که مسائلی که برای فلسفه، اعم از فلسفه مشاء، اشراق و حکمت متعالیه ایجاد می شود، مبانی اصلی فلسفه بدان پاسخ می دهد.
تلاش برای نیل به مرحله اجتهاد؛ ایشان در این باب بر این باورند که رهبران الهی به ما اجازه ایستایی، سکون و جمود نداده اند، بلکه آنها فرموده اند: نه تنها تلاش و کوشش کنید تا عالم شوید، بلکه بکوشید که معلم دیگران بشوید. به باور ایشان، محققان حوزه و دانشگاه، غیر از اصل "طلب العلم فریضه علی کل مسلم و مسلمه"، مکلّف به اصل اجتهاد می باشند. آن گونه که ایشان، اجتهاد را توضیح می دهند، اجتهاد به معنای صرف یادگیری نیست، بلکه مراد این است که در فلسفه و علوم امثال آن، صاحب نظر و فتوا شوید. ایشان قائل به این هستند که تحصیل علم تقلیدی، بر هر فرد مکلفی واجب است و تحصیل علم تحقیقی و اجتهادی برای افراد مستعد واجب است؛ یا به نحو عینی و یا به نحو کفایی.
کیفیت مجتهد شدن؛ ایشان در پاسخ به این سؤال که چگونه مجتهد شویم؛ می فرمایند: پاسخ این سؤال در کلام امامان دین بیان شده است.چنان که از حضرت امام رضا(ع)، روایتی را بدین مضمون نقل می کنند که بر ما واجب است که مجتهد تربیت کنیم و بر شما واجب است که مجتهد شوید. بنابراین، دائماً در کنار سفره علمی دیگران نشستن را نمی توان عمل
کردن به دستور ائمه دانست؛ چرا که این تنها یادگرفتن است. اما آن گونه که آقای جوادی بیان می کنند بر اساس کلام امامان معصوم علیهم السلام می توان راه اجتهاد را شناخت. بدین ترتیب که ما سلسله ای از مواد، مبانی و منابع را در اختیار داریم؛ همان گونه که در هر اجتهادی این گونه است. نکته ای که در این جا حائز اهمیت است این که ایشان، مبانی و منابع را از یکدیگر متمایز و متفاوت دانسته و کتاب و سنت را از منابع دانسته و مسائلی همچون این که آیا برائت عقلی و نقلی داریم و ... را در زمره مبانی قلمداد می کند. بنابراین، ایشان، مبانی حکمت متعالیه را برگرفته از منابعی همچون وحی الهی، کتاب، سنت و عقل برهانی دانسته و قائل به این است که این راه اجتهاد است. در نتیجه، ایشان این گونه نتیجه می گیرند که ما نباید توقع داشته باشیم که حکمت متعالیه، مواد فرعی سیاست ما را نیز تبیین کند؛ همان گونه که نباید توقع داشته باشیم که مواد فقهی را در کتاب جواهر پیدا کنیم، اما مبانی آن مواد فقهی را در جواهر می یابیم و بر اساس آن مبانی، احکام مستحدثه ای همچون بیمه، تلقیح مصنوعی، فروش اعضا و مرگ مغزی و ... را می فهمیم.
انسان، محور حکمت متعالیه؛ آیت الله جوادی در تبیین این مطلب می فرمایند حکمت متعالیه نیز همچون سایر حکمت ها، جزء علوم انسانی به شمار می رود. در علوم انسانی، عنصر محوری، انسان است و مباحث انسان شناسی، انسان سازی، فرد و جامعه، در آن علوم از جایگاه برجسته ای برخوردار است. ایشان در ادامه، قائل به این هستند که از دیدگاه برخی، انسان شناسی در حد مفهوم انسان، حیوان ناطق است، می باشد؛ یعنی انسان، موجود زنده ای است که حرف می زند و او هم یکی از حیوانات است. کسانی که این نوع تفکر را دارند، از انسان، جز حیوان نطق کننده، تلقی دیگری ندارند و انسان شناسی آنها نیز در حد همین است. اما در انسان شناسی حکمت متعالیه، بحث در این است که انسان دارای بدن و روح می باشد. روح، مجرد و ابدی است و انسان، مهاجر و مسافر می باشد. به گفته ایشان، مرگ در این گونه انسان شناسی، به معنای از پوست به درآمدن است و نه پوسیدن. آیت الله جوادی در این باب، تمثیل زیبایی دارند و می فرمایند کسی که انسان را خلق کرد، یک دفترچه راهنما به نام قرآن برای او آفرید تا بداند که چگونه از آن بهره برداری کند. از دیدگاه ایشان، انسان با مردن نمی پوسد، بلکه تازه از پوست به در می آید و بعد از مرگ، همه عقاید، اخلاق و اعمالش، یکی پس از دیگری ظهور می کند.
بنابراین می توان این گونه نتیجه گیری کرد که حکمت متعالیه، سیاست را برای اداره دنیا به گونه ای که انسان شناسی غربی تصور می کند، نمی خواهند؛ چنان که به تعبیر آیت الله جوادی، ممکن است عده ای باغ وحش منظمی داشته باشند، اگر این حیوانات به خوبی تحت تعلیم و تربیت قرار گیرند، به کسی کاری ندارند، اما همین که از باغ وحش در آمدند، مهاجم می شوند. بنابراین، حکمت متعالیه، سیاست متعالیه دارد؛ زیرا انسان متعالی پرورش می دهد و اگر از حکیم متعالی سؤال شود که الانسان ماهو؟ او پاسخ نمی دهد که الانسان حیوان ناطق، بلکه می گوید: حی متأله.
بنابراین، از دیدگاه آیت الله جوادی آملی، سیاست از علوم انسانی است و تا انسان شناخته نشود، سیاست همچنان ناشناخته باقی خواهد ماند. بر این اساس، شناخت متدانی، سیاست متدانی، و شناخت متعالی، سیاست متعالیه دارد. شناخت متدانی، انسان متدانی و سیاست متدانی بر اساس قد افلح الیوم من استعلی(آیه 64 سوره طه) فهمیده می شود؛ همان طور که شناخت متعالی، سیاست متعالی و انسان متعالی، بر اساس آیات کریمه قد افلح من زکیها(آیه 9 سوره شمس) و قد افلح من تزکی(آیه 14 سوره اعلی) و ... است.
استخراج مواد از مبانی و مبانی از منابع؛ ایشان در این جا می فرمایند ما نه تنها نباید آن مواد را به صورت جزئی و شفاف از مبانی توقع داشته باشیم، بلکه باید مبانی را به صورت جداگانه از منابع بر گیریم. به تعبیر ایشان، مبانی، سرمایه است و باید سرمایه را تنها در راه سرمایه و نه به عنوان درآمد صرف کنیم. آیت الله جوادی، مبانی را سرمایه علم دانسته و قائل به این هستند که نباید توقع داشته باشیم که مبانی، مشکل مواد و فروع جزئی را حل کند و آن را در این راه هزینه کنیم؛ یعنی هرگاه دست ما از مواد کوتاه بود و خواستیم یک مطلب فلسفی عرضه کنیم، به سراغ آنها برویم. چنین کاری نشان گر آن است که ما قدرت اجتهاد نداریم. به هر حال، نظر ایشان این است که ما باید مبانی و مواد را تعیین کنیم و با بهره گیری از قدرت اجتهاد و بدون این که به حریم مبانی تعدی نماییم، از مبانی، فروع مورد نیاز را استخراج کنیم. این بر عهده سیاست است. در نگاه ایشان، فلسفه سیاسی در مقایسه با حکمت متعالیه، مانند پول خرد است؛ زیرا از دانش های جزئی و جزء علوم اعتباری و زیرمجموعه آن جهان بینی است. به تعبیر آقای جوادی، ما نمی توانیم از جهان بینی مطلق- که حکمت نظری و فلسفه مطلق است- مواد سیاسی را انتزاع کنیم و این کار، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت؛ چون اولاً، فلسفه سیاسی، یک فلسفه مضاف است، و ثانیاً، خود سیاست، فرعی از فروع حکمت عملی است. از این فلسفه مطلق، نه می توانیم فلسفه مضاف برداشت کنیم و نه آن مواد سیاسی را. بنابراین، از دیدگاه ایشان، هرگز نباید توقع داشته باشیم که در باب سیاست و فلسفه سیاست- که فلسفه ای مضاف است- به طور مستقیم از حکمت متعالیه پاسخ بگیریم. پس نتیجتاً این که از دیدگاه آیت الله جوادی آملی، ما به دو دلیل نمی توانیم برای تأمین خواسته های جزئی و فروع سیاسی، به طور مستقیم به سراغ حکمت متعالیه برویم: 1. حکمت متعالیه، فلسفه ای مطلق و فلسفه سیاسی، فلسفه ای مضاف است و هیچ فلسفه مطلقی، جز در ارائه مبانی، پاسخ گوی نیاز فلسفه های مضاف نیست؛ 2. از این میزان و عمیق و وسیع حکمت متعالیه نباید توقع داشت که مواد جزئی سیاست را تبیین کند، بلکه باید از این ذخیره اساسی، مبانی را استخراج کنیم. در آن صورت می توانیم با آن مبانی، مواد سیاست و امثال آن را بفهمیم.
روش در مباحث حکمت متعالیه؛ ایشان در بحث از روش بر این باور است که روش ما روش منطقی است، اما منطق ارسطویی نمی تواند بار سنگین حکمت متعالیه و مطالب اساسی آن را بر دوش بگیرد. در دیدگاه ایشان، حکمت متعالیه به یک منطق متعالی نیاز دارد که در آن به غیر از انواع چهارگانه حمل(حمل اولی، حمل شایع، حمل هوهو و حمل ذوهو)، حمل حقیقت و رقیقت نیز مطرح باشد. بنابراین، به منطق و روشی غیر از منطق معمولی نیاز است تا بتواند بار حکمت متعالیه را بر دارد و سیاست متعالیه را حل کند.
حکمت متعالیه؛ تربیت کننده خلیفه الله؛ به باور ایشان، حکمت متعالیه، انسانی تربیت می کند که خلیفه الله باشد. از دیدگاه ایشان، علما، واسطه انبیا و مردم هستند و بر اساس گفته های صدرا در الشواهد الربوبیه، مجتهدان، این سمت را بر عهده دارند. از این رو حتی در عصر حضور امام معصوم هم علما واسطه هستند. در این صورت، به تعبیر صدرا، اختلاف مجتهدان با یکدیگر شبیه اختلاف شرایع و مناهج انبیا می باشد؛ با این تفاوت که در انبیا، عصمت مطرح است و در مجتهدان، سخن از عدالت است؛ از همین روست که صدرا برای فقیهی که فیلسوف نباشد، ولایت قائل نیست، بلکه ولایت را برای فقیهی می داند که جامع فقهین(فقه اکبر و فقه اصغر) باشد.
بحث دیگری که آیت الله جوادی مطرح می کند، این است که از نگاه صدرا، جامعه نیز همچون انسان، دارای بعد حیوانی و عقلانی است. بر این اساس، از دیدگاه ایشان، سیاست متعالیه به جوامعی اختصاص دارد که واقعاً انسانی هستند. ملاصدرا در بحث رهبری، بیشترین اهمیت را برای تنظیم حقایق و نیازهای سیاسی قائل است و می فرماید: آن موضوعاتی که مربوط به جان مردم، عقاید و مسائل فرهنگی آنهاست، در اولویت می باشد. پس از آن، مسائل بهداشتی، تغذیه و اقتصاد که مربوط به تأمین بدن مردم است، در جایگاه دوم قرار می گیرد. موضوعاتی نیز که مربوط به مسائل رفاهی و اموال مردم می باشد، در مرتبه سوم جای می گیرد. ایشان با ارائه این اولویت ها، از دستگاه ها می خواهد به گونه ای برنامه ریزی کنند که در مرحله اول، بخش فرهنگی، در مرحله دوم، بخش بهداشت و درمان و در مرحله سوم، بخش توسعه اقتصادی، مورد توجه قرار گیرد و بر این اساس، کشور اداره شود.
منابع:
- سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه، دفتر اول، نشست ها و گفت و گوها، به اهتمام شریف لک زایی، پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، 1387.
- چکیده نشست ها و مقاله های همایش سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه، همو، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1387..
 نقل قول این متن | تعداد مشاهده :167 | چاپ
|
