|
صفحه 1 از 2 بدون ترديد يكي از مهم ترين موضوعات قرآني، حول محور انسان و ويژگي هاي او سير مي كند. در واقع آن گونه كه قرآن انسان را ترسيم نموده، در هيچ جايي به چنين نحوي، جنبه هاي متفاوت و كرامت انساني در نظر گرفته نشده است. در حقيقت در بين مخلوقات، انسان از ويژگي هاي بسيار متمايزي برخوردار است كه به احسن الخالقين خطاب شده است. با توجه به اهميت موضوع انسان در قرآن، نويسنده در اين نوشتار در پي بررسي انسان و كرامت انساني از نگاه قرآن است كه به برخي از آياتي كه نازل به كرامت انسان است، پرداخته مي شود. و در خاتمه، دو نوع كرامت تكويني و اختياري بررسي مي گردد. واژه هاي كليدي: انسان، قرآن، كرامت انساني، كرامت تكويني، كرامت اكتسابي. مقدمه قرآن به منزله كامل ترين كتاب آسماني- كه به واقعيت هاي مربوط به انسان و جهان پرداخته وقوانين حاكم بر نظام هستي را بيان داشته- درباره انسان به مثابه اشرف مخلوقات و احسن خالقين سخني گفته است. در واقع هيچ كتاب آسماني به اندازة قرآن به مبحث انسان و كرامت او نپرداخته است و اين حاكي از توجه ويژة خالق جهان، و قرآن به انسان است. قرآن كريم به تمام جنبه هاي انسان پرداخته؛ از طرفي بر اساس واقعيت هاي مربوط به انسان، به حدي از او تمجيد كرده كه او را از تمام موجودات زميني و آسماني برتر دانسته و حتي مقام او را از فرشتگان هم رفيع تر دانسته و از سوي ديگر در مواردي بعضي از آنها را از حيوانات هم پست تر دانسته و به نكوهش آنها پرداخته است. با توجه به مقدمه ذكر شده و اهميت انسان در قرآن به اين موضوع از ديدگاه قرآن مي پردازيم.
واژه هاي كليدي: انسان، قرآن، كرامت انساني، كرامت تكويني، كرامت اكتسابي. مقدمه قرآن به منزله كامل ترين كتاب آسماني- كه به واقعيت هاي مربوط به انسان و جهان پرداخته وقوانين حاكم بر نظام هستي را بيان داشته- درباره انسان به مثابه اشرف مخلوقات و احسن خالقين سخني گفته است. در واقع هيچ كتاب آسماني به اندازة قرآن به مبحث انسان و كرامت او نپرداخته است و اين حاكي از توجه ويژة خالق جهان، و قرآن به انسان است. قرآن كريم به تمام جنبه هاي انسان پرداخته؛ از طرفي بر اساس واقعيت هاي مربوط به انسان، به حدي از او تمجيد كرده كه او را از تمام موجودات زميني و آسماني برتر دانسته و حتي مقام او را از فرشتگان هم رفيع تر دانسته و از سوي ديگر در مواردي بعضي از آنها را از حيوانات هم پست تر دانسته و به نكوهش آنها پرداخته است. با توجه به مقدمه ذكر شده و اهميت انسان در قرآن به اين موضوع از ديدگاه قرآن مي پردازيم. انسان در قرآن در قرآن در آغاز به خلقت انسان و سير طبيعي آفرينش او اشاره مي شود كه چگونه انسان به دنيا آمد بعد از آن كه به آفرينش زمين و آسمان اشاره مي شود، به اين مطلب اشاره مي نمايد كه: (و لقد خلقنا الانسانَ من صَلصالٍ من حمأ مسنون؛ و همانا ما انساني را از گل و لاي سالخوردة تغيير يافته آفريديم).(1) آن گاه بعد از آن كه در آيات مختلفي به خلقت او مي پردازد به نتيجه اين آفرينش اشاره مي كند كه: (لقد خلقنا الانسان في احسن تقويم؛ كه ما انسان را در (مقام) احسن تقويم (نيكوترين مراتب صورت وجود) بيافريديم.(2)) در حقيقت از ميان مخلوقات گوناگون الهي، اين انسان است كه داراي ويژگي هاي ممتازي است كه مقام خليفه الهي را در ميان موجودات از آن خود كرده است. انسان موجودي است كه تمام هستي در او ادغام شده، به گونه اي كه مرحوم صدرالمتألهين در اسفار مي فرمايند كه انسان، نمونه اي از مجموعه اسفل السافلين تا اعلي عليّين است؛ در حالي كه موجودات ديگر، هر يك تنها در محدوده خاصي قرار دارند.(3) در واقع، انسان، كمالات تمامي مراتب و عوالم، از ماده و گياه و حيوان تا عالم عقول و ملائكه و ماوراي تجرّد را داراست. و اين همان تعبيري است كه انسان را احسن تقويم مي دانست كه بهترين نوع معماري در ساختمان او به كار رفته است. و انسان آيينة تمام نماي هستي است. فرشتگان در برابر او تعظيم مي كنند و ملائك در خدمت او در مي آيند: (خلق لكم ما في الارض جميعا؛ همة موجودات زمين را براي شما خلق كرد.(4)) قرآن در عالي ترين تعبير خود راجع به انسان او را خليفه خدا در زمين معرفي مي كند: (اني جاعلٌ في الارض خليفه؛ من در زمين خليفه خواهم گماشت.)(5) گرچه در اين جا خلافت الهي براي نخستين انسان، يعني حضرت آدم(ع) ثابت شده، اما منحصر در ايشان نبوده است و عموميت داشته و شامل انسان هاي بعد از او نيز مي شود. براي عموميت اين منظور الهي مي توان به آيه ديگري در اين باره اشاره كرد كه خداوند مي فرمايد: (هو الذي جعلكم خلائف في الارض)(6) البته در اين مورد كه چه كساني از فرزندان آدم مي توانند به اين مقام برسند، آنهايي كه علم اسماء را دارا بوده و به آن متصف گشته اند؛ هم چون پيامبران الهي و ائمه معصومين. علاوه بر مقام خلافت الهي، خداوند به انسان عظمت و شرافت ديگري بخشيده و ان دميدن روح خود در او بوده است بعد از آن كه او را (انسان را) در نيكوترين وجه و زيباتر تركيب آفريد: (و نفخت فيه من روحي)(7) اين كه خداوند از روح خود در انسان مي دمد، نشان گر شرافت و قداست اين مخلوق الهي است و به عبارت ديگر همين روح دميده شده در آدم او را سزاوار و شايستة تقديس و تكريم فرشتگان ساخته است. چنان كه از قرآن برداشت مي گردد، امر به سجده فرشتگان بر آدم، بعد از تكميل آفرينش انسان و دميده شدن روح در او صادر شده است و اين گوياي شرافت انسان است؛ چرا كه فرشتگاني كه مقربان درگاه الهي بودند، موظف به سجده در برابر او شدند(8) و يكي از آنها (ابليس) با تمام سوابق بندگي و منزلتي كه در نزد حق تعالي داشت، بر اثر عدم اطاعت دستور الهي و سرپيچي از فرمان او و سجده نكردن بر انسان براي هميشه از درگاه الهي رانده شد و از مقام خود سقوط كرد. البته بايد به اين مطلب اشاره نمود كه رشد واقعي انسان ها در پناه ايمان به دست مي آيد. به عبارت ديگر، انساني كه از روح خداوند در او دميده شده و شايسته مقام خليفه الهي و سجود فرشتگان است، تنها در سايه ايمان است كه مي تواند به رشد واقعي برسد: (فليستجيبوالي و ليومنوا بي لعلهم يرشدون؛ اجابت از من بخواهند و به من ايمان بياورند، شايد كه به رشد برسند.(9)) و در آيات ديگري با همين مضمون به اين مطلب اساسي اشاره مي كند: (فمن اَسْلَم فاولئك تحروّا رشدا؛ آنان كه اسلام آوردند، نهايت كوشش را كرده و به رشد خويشتن رسيده اند)(10) كرامت انسان در قرآن قرآن در ارتباط با كرامت انساني دو گونه تعبير دارد: در بخشي از آيات قرآن، از كرامت و ارجمندي انسان و برتري او بر ديگر موجودات سخن به ميان آمده و در برخي، انسان، نكوهش و حتّي بحث فروتر بودن او از حيوانات مطرح شده است.(11) براي مثال در آيه هفتاد از سورة اسراء، تكريم خداوند نسبت به بني آدم و برتري آنها بر بسياري از مخلوقات مطرح مي شود: (و لقد كرمنا بني آدم و حملنا هم في البر و البحر و رزقناهم من الطّيبات و فضّلنا هم علي كثيرٍ ممّن خلقنا تفضيلا؛ فرزندان آدم را حقيقتاً گرامي داشتيم و آنان را در خشكي و دريا بر نشانديم و از چيزهاي پاك به ايشان روزي داديم و بر بسياري از آفريده هاي خود، آنان را به گونه اي برجسته برتري داديم.)(12) در آيه چهار از سورة تين و آيه چهارده از سوره مؤمنون نيز از اين كه انسان در بهترين نوع خلق شده، سخن گفته شده است: (لقد خلقنا الانسان في احسن تقويم؛ حقيقتاً ما انسان را در بهترين بنيان آفريديم.)(13) (فتبارك الله احسن الخالقين؛ خجسته و پر بركت باد بر خداوند كه بهترين آفريننده است.)(14) هم چنين در آيات ديگري بر اين مسئله تأكيد شده كه آن چه در آسمان و زمين است، براي انسان مسخر گشته و يا اين كه براي او خلق شده است: (الم تروا ان الله سخر لكم ما في السموات و ما في الارض و اسبغَ عليكم نعَمَهُ ظاهرهً و باطنه؛ آيا مشاهده نكرده و نيانديشيدند كه به راستي خداوند آن چه را در آسمان ها و زمين است براي شما مسخر ساخته و نعمت هاي آشكار و پنهان خود را به طور كامل بر شما فرو ريخت.(15) هم چنين در آيه 29 در سورة بقره نيز به اين مطلب اشاره شده است كه در سابق گذشت: (هو الذي خلق لكم ما في الارض جميعا.)(16) البته در مورد كرامت انسان، در مقدمه نوشتار و مبحث انسان در قرآن به سجده ملائكه بر انسان و علم انسان به همه اسماء(17) پرداختيم و اين كه انسان داراي مقام خلافت الهي و مقامات عالي در نزد پروردگار است. اينها همه نشان گر كرامت، شرافت و برتري انسان بر ساير موجودات و مخلوقات هستي است. اكنون به بحث از دو نوع كرامت انساني از ديدگاه قرآن مي پردازيم. كرامت تكويني با توجه به مطالب گذشته، به اين نتيجه رسيديم كه قرآن براي حضرت آدم به منزله نمونه يك انسان كامل، منزلت ها و برتري هايي را قرار داده است. و هم چنين بيان شد كه اين امتيازات اختصاص به آدم نخستين ندارد، بلكه هر يك از انسان ها و فرزندان آدم كه بتوانند به مقام انسان كامل برسند، شايسته اين امتياز و مقام برتر در نزد پروردگار مي شوند. در حقيقت، مراد از كرامت تكويني يا ذاتي اين است كه خداوند انسان را به گونه اي خلق كرده كه در مقايسه با ساير موجودات داراي مزاياي بيشتري است. در واقع اين نوع كرامت ناشي از توجه ويژه خداوند به انسان است و تمام انسان ها از اين مقام برخوردارند، يعني انسان چه بخواهد و چه نخواهد از اين كرامت تكويني برخوردار است. البته در موارد متعددي، قرآن، انسان را شايسته كرامت و فضيلت برتر از اين مقدار نيز مي داند و آن را در ساية مبارزة پيوسته با نفس اماره و شيطان وسوسه گر مي داند. چنان كه در مطالب پيشين نيز گذشت بعضي از آيات قرآن بر كرامت تكويني انسان دلالت دارند از جمله آيات 4 از سورة تين، آية 14 سورة مومنون و آيه 70 سورة اسراء. نتيجه اين كه كرامت تكويني به آن دسته از شايستگي هاي ذاتي و استعدادهاي انساني اطلاق مي گردد كه مي تواند در معرض هدايت و تربيت تعاليم آسماني پيامبران قرار گيرد و باعث رشد و صعود انسان به مراتب كمال و مقامات والاي انساني شود و انسان را تا سر حدّ فرشته شدن و بالاتر از آن تعالي بخشد، بنابراين مي توان گفت كه كرامت تكويني عبارت است از: برخورداري از شرافت وجودي نشأت گرفته از روح مقدس خدايي. البته در مورد تفاوت كرامت با فضيلت، علامه طباطبايي، مي فرمايند: هر يك از دو كلمه تفضيل و تكريم، ناظر به يك دسته از موهبت هاي الهي است كه به انسان داده شده است؛ تكريمش به دادن عقل است كه به هيچ موجود ديگري داده نشد، و انسان به وسيلة آن خير را از شر و نافع را از مضر و نيك را از بد تميز مي دهد... تفضيل انسان بر ساير موجودات به اين است كه از آن چه كه به آنها داده، سهم بيشتري به انسان داده است.(18) اما در مورداين كه كرامت انساني ناشي از چيست و مظاهر كرامت تكويني چه مواردي هستند، گفته اند كه مظاهر كرامت انسان در قوه، عقل، آزادي اراده و ساير ويژگي هاي متمايز او از موجودات ديگر است. در واقع بزرگ ترين ويژگي انسان در دو مورد است: عقل و اختيار. و انسان با كمك قوه عقل و ارادة خود مي تواند به درجات بالاتر نايل آيد. كرامت اكتسابي در قرآن بعد از ذكر آياتي كه دلالت بر كرامت تكويني انسان مي كردند، به آياتي نيز دربارة كرامت اكتسابي يا اختياري انسان نيز اشاره مي شود. منظور از كرامت اختياري، دست يابي انسان به كمالات و ويژگي هايي است كه با اختيار و ارادة انسان حاصل مي شود. بر خلاف كرامت تكويني كه در وجود انسان ها نهفته بود، در اين جا تلاش و سعي انسان به منزله پلي براي رسيدن به درجات بالاتر ايفاي نقش مي كند. در حقيقت انسان ها استعداد رسيدن به كمالات را دارند، ولي برخي با اختيار و ارادة خود به آن دست مي يابند وبرخي ديگر راه مقابل را طي مي كنند كه به اسفل السافلين(19) چارپايان(20) منجر مي گردد. در اين دو تعبير، به سبب آن كه آنها (برخي انسان ها) عقل و انديشه خود را به كار نبسته اند به اين راه ختم شده اند. اما آياتي كه دالّ بر كرامت اكتسابي است، عبارتند از: (ان اكرمكم عند الله اتقيكم؛ به راستي كه گرامي ترين شما در پيشگاه خداوند، با تقواترين شماست.)(21) و يا آياتي كه بعد از نفي كرامت اكتسابي، برخي از انسان ها را از آن استثنا مي نمايد:(22) (ان الانسان لفي خسر الا الذين آمنوا.)(23)؛ (ان الانسان خلق هلوعا... الا المصلين.)(24) از آن جا كه تنها معيار كرامت در نزد خداوند، تقواست و راه رسيدن به او همان تقوا پيشه كردن است؛ در نتيجه بايد گفت كه كرامت انسان داراي حد و حدودي نيست؛ چرا كه تقوا كه پايه و اساس كرامت است، محدود نيست. و هم چنين با توجه به اين كه خداوند تقوا را به خودش نسبت داده است، و بر اساس آيات قرآن، هر چه در نزد خداست، زوال ناپذير است؛ بنابراين با توجه به ثبات خدا، كرامت انسان نيز پايدار و ثابت است، ولي براي رسيدن به كرامت اكتسابي بايد تلاش كند و تقوا پيشه نمايد. البته در خاتمه بحث بايد به برخي از تفاوت هاي كرامت تكويني و كرامت اكتسابي اشاره گردد: الف) كرامت تكويني، كمال انسان به حساب مي آيد، ولي ارزش اخلاقي ندارد، اما كرامت اكتسابي جزء كمالات انسان بوده و ارزش اخلاقي محسوب مي شود؛ ب) كرامت تكويني، مقدمه اي براي رسيدن به كرامت اكتسابي به شمار مي رود؛ بنابراين ارزش كرامت اكتسابي بيشتر است و ... كه مي توان با مقايسه آيات كرامت تكويني و اكتسابي بدان دست يافت. نتيجه گيري با توجه به اهميت موضوع انسان و بحث انسان شناسي در دنياي معاصر، و نيز جامع الجوانب بودن انسان، كمتر كسي توانسته به تمام ابعاد وجودي انسان دست يابد. اما قرآن كه كامل ترين كتاب آسماني به شمار مي رود، از انسان به گونه اي ويژه ياد كرده است. در اين نوشتار بعد از بحث دربارة انسان در قرآن به دو بعد كرامت انساني در قرآن اشاره گشت. آيات قرآن از دو نوع كرامت دربارة انسان سخن رانده است: الف) كرامت تكويني و ب)كرامت اكتسابي (اختيار). هم چنين با مرور آيات متعددي كه دربارة انواع كرامت انساني ذكر شد، به اين نتيجه رسيديم كه تمام انسان ها در قياس با ساير موجودات از تكريم بيشتري برخوردار گشته اند كه همان كرامت تكويني است و برخي با تقوا و اختيار و تلاش خود به كرامت اكتسابي دست يافته اند كه از ارزش بالاتري نسبت به كرامت نوع اول برخوردار است.
پي نوشت ها 1. حجر (15)، آيه 26. 2. تين، آيه 4. 3. صدر المتألهين، اسفار، ج6، ص 267. 4. بقره (2) آيه 29. 5. همان، آيه 30. 6. فاطر، (35)، آيه 39. 7. حجر (15)، آيه 29 8. بقره (2)، آيه 34. 9. همان، آيه 186 10. جن (72) آيه 14. 11. محمود رجبي، انسان شناسي (قم: مركز انتشارات موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1385) ص 154. 12. اسراء (17) آيه 70. 13. تين، پيشين. 14. مومنون (23) آيه 14. 15. لقمان (31) آيه 20. 16. بقره (2)، آيه 29. 17. بقره (2) آيه 31. 18. محمد حسين طباطبايي، الميزان، (قم: انتشارات جامعه مدرسين) ذيل تفسير آيه 70 سورة اسراء 19. تين (95) آيه 5. 20. اعراف (7) آيه 179. 21. حجرات (49) آيه 13. 22. محمود رجبي، پيشين، ص 158. 23. عصر (103) آيات 2 و 3. 24. معارج (70) آيه 19.
 نقل قول این متن | تعداد مشاهده :10052 | چاپ
|
